کارگاه آموزشی تخصصی «زنان؛ میراث‌داران و تداوم‌بخشان خرد نیاکانی در تولید، اقتصاد و معیشت» با حضور گسترده مدیران و سیاستگذاران وزارت جهاد کشاورزی و مشارکت ۳۷۰ نفر به‌صورت حضوری و برخط برگزار شد؛ رویدادی که میراث فرهنگی ناملموس را از دریچه‌ای متفاوت، به‌عنوان سرمایه‌ای زنده در پیوند با تولید، امنیت غذایی، اقتصاد، معیشت، تاب‌آوری و توسعه پایدار وارد گفت‌وگوی سیاستگذاری کرد.
این برنامه در چارچوب نشست‌های اطلاع‌رسانی و ظرفیت‌سازی درباره کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو برای سیاستگذاران و تصمیم‌گیران دولتی و بر مبنای برنامه مصوب شورای حکام پنجم و ششم مرکز میراث ناملموس طراحی شده است. گروه هدف دوره نیز زنان سیاستگذار وزارت جهاد کشاورزی در مسیر پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس تعریف شده‌اند.

در آغاز برنامه، از توجه و حمایت وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و وزیر جهاد کشاورزی نسبت به توسعه همکاری‌های میان‌بخشی و توجه به ظرفیت میراث فرهنگی ناملموس در حوزه‌های تولید، اقتصاد، امنیت غذایی و معیشت جوامع قدردانی و بر اهمیت تداوم این رویکرد در سیاستگذاری دستگاه‌های اجرایی تأکید شد.

همچنین از حمایت‌ها و راهبری‌های دکتر علی دارابی، قائم‌مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی کشور و رئیس شورای حکام مرکز میراث ناملموس تهران در تقویت رویکردهای جامعه‌محور و توسعه ظرفیت‌های میراث فرهنگی ناملموس در برنامه‌های ملی و همکاری‌های بین‌بخشی تقدیر شد.

در ادامه از تلاش‌های طاهره قیومی، مشاور وزیر و مدیرکل امور زنان و خانواده وزارت جهاد کشاورزی و مجموعه دفتر امور زنان و خانواده وزارت جهاد کشاورزی که زمینه میزبانی شایسته، همراهی حرفه‌ای و فراهم‌کردن زمینه حضور گسترده مدیران و سیاستگذاران زن و نقش مؤثری در شکل‌گیری این رویداد و تبدیل آن به بستری جدی برای گفت‌وگوی میان حوزه میراث فرهنگی و بخش کشاورزی داشت، به‌طور ویژه قدردانی شد.

آتوسا مومنی، مدیر مرکز میراث ناملموس تهران، در تبیین رویکرد این برنامه تأکید کرد: هدف این دوره، افزودن یک عنوان فرهنگی تازه به مأموریت‌های دستگاه‌های اجرایی نیست؛ هدف، دیده‌شدن لایه‌ای از دانش است که سال‌ها در متن تولید، معیشت و زندگی جوامع حضور داشته، اما همیشه با عنوان میراث زنده شناخته نشده است. در حوزه‌هایی چون آب، بذر، تنوع زیستی، دام و مرتع، گیاهان و غذا، بخشی از تجربه نسل‌ها می‌تواند در گفت‌وگو با علم و فناوری امروز، به سرمایه‌ای برای تاب‌آوری و آینده تبدیل شود.

وی افزود: مسئله، سنت در برابر مدرنیته نیست؛ مسئله، توسعه‌ای است که حافظه خود را از دست ندهد. نه قرار است به گذشته بازگردیم و نه هر دانشی را صرفاً به دلیل قدمت معتبر بدانیم؛ آنچه اهمیت دارد، شناخت و ارزیابی تجربه آزموده جوامع و ایجاد امکان گفت‌وگوی آن با دانش علمی امروز است.اهداف دوره نیز بر همین نگاه استوار است؛ به‌گونه‌ای که میراث فرهنگی ناملموس از رویکردی صرفاً پاسدارانه فراتر رود و به‌عنوان منبعی زنده برای تاب‌آوری، خلاقیت، گفت‌وگوی فرهنگی، توسعه پایدار و آینده‌سازی جوامع مورد توجه قرار گیرد. جایگاه زنان در حفظ و انتقال این سرمایه دانشی، یکی از خطوط اصلی کارگاه بود. در این نگاه، زنان در بسیاری از جوامع کشاورزی صرفاً بهره‌بردار یا گروه هدف برنامه‌های حمایتی نیستند؛ آنان می‌توانند در انتخاب و نگهداری بذر، شناخت گیاهان، فرآوری و نگهداری غذا، معیشت خانوار و انتقال دانش میان نسل‌ها، از حاملان اصلی دانش باشند.

مومنی در این‌باره تأکید کرد: وقتی زنان را فقط گروه هدف ببینیم، برای آنان برنامه طراحی می‌کنیم؛ اما وقتی آنان را حاملان دانش بدانیم، باید از آنان نیز بیاموزیم. تغییر نگاه از زن به‌عنوان دریافت‌کننده برنامه، به زن به‌عنوان صاحب دانش و شریک سیاستگذاری، می‌تواند یکی از مهم‌ترین دستاوردهای چنین برنامه‌هایی باشد.

ساختار آموزشی دوره، در پنج محور تخصصی طراحی شده است: «چیستی و چرایی میراث فرهنگی ناملموس»، «میراث فرهنگی ناملموس، توسعه پایدار و تاب‌آوری جوامع»، «جوامع محلی، مشارکت و حکمرانی میراث فرهنگی ناملموس»، «میراث فرهنگی ناملموس، فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی» و «میراث فرهنگی ناملموس، اقتصاد خلاق و گردشگری پایدار».

سه محور نخست دوره توسط دکتر آتوسا مومنی ارائه شد. در محور نخست، مفاهیم بنیادین کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، حوزه‌های میراث فرهنگی ناملموس، جایگاه حاملان و جوامع، انتقال بین‌نسلی، پویایی و بازآفرینی میراث و مفهوم «پاسداری» مورد بررسی قرار گرفت. تأکید شد که میراث زنده پدیده‌ای منجمد و متعلق به گذشته نیست؛ بلکه در تعامل با محیط، طبیعت و تحولات اجتماعی پیوسته بازآفرینی می‌شود.

در محور «میراث فرهنگی ناملموس، توسعه پایدار و تاب‌آوری جوامع»، نقش دانش بومی و سنتی در مواجهه با بحران‌های اقلیمی و محیط‌زیستی، امنیت غذایی، انسجام اجتماعی و سیاستگذاری مورد بحث قرار گرفت. نمونه‌هایی از دانش مرتبط با آب، بذر، تنوع زیستی، کشاورزی، دام، مرتع، گیاهان و غذا نشان داد که گفت‌وگوی میان تجربه انباشته جوامع و علم امروز می‌تواند به گسترش گزینه‌های سیاستگذاری برای آینده کمک کند.

محور سوم به «جوامع محلی، مشارکت و حکمرانی میراث فرهنگی ناملموس» اختصاص داشت و موضوعاتی چون پاسداری جامعه‌محور، مشارکت حاملان و مجریان میراث، حقوق فرهنگی، حضور زنان، جوانان و گروه‌های کمتر دیده‌شده، حکمرانی مشارکتی، نقش نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و جامعه مدنی و اخلاق در شناسایی و مستندسازی میراث زنده مورد بررسی قرار گرفت.

در ادامه دوره، ساسان قاسمی محور «میراث فرهنگی ناملموس، فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی» را ارائه کرد. در این بخش، فرصت‌ها و چالش‌های تحول دیجیتال، ظرفیت هوش مصنوعی در مستندسازی و آرشیوهای دیجیتال، آموزش و انتقال بین‌نسلی میراث زنده و در عین حال موضوعاتی چون مالکیت فکری، حقوق جوامع، اخلاق و سوگیری الگوریتمی مورد توجه قرار گرفت. همچنین مهرناز پیروز نیک در محور «میراث فرهنگی ناملموس، اقتصاد خلاق و گردشگری پایدار» به ظرفیت‌های میراث زنده برای تقویت معیشت جوامع، اقتصاد خلاق، کارآفرینی فرهنگی و گردشگری جامعه‌محور پرداخت. در این بخش بر ضرورت تجاری‌سازی مسئولانه و بهره‌گیری اقتصادی از میراث، بدون تقلیل آن به کالایی صرف یا آسیب‌زدن به اصالت و پویایی آن، تأکید شد.بدین‌ترتیب، پنج محور دوره مجموعه‌ای پیوسته را از شناخت و پاسداری از میراث زنده تا نسبت آن با تاب‌آوری، حکمرانی، فناوری، اقتصاد و معیشت شکل دادند و برنامه را از یک دوره صرفاً آشنایی با مفاهیم میراث فرهنگی ناملموس فراتر بردند.

این دوره همچنین با رویکردهای مطرح‌شده در MONDIACULT ۲۰۲۵، به‌ویژه در زمینه جایگاه فرهنگ در توسعه پایدار، حقوق و تنوع فرهنگی، فناوری‌های نوین، اقتصاد فرهنگ و نقش فرهنگ در ساخت جوامع تاب‌آور و صلح‌آمیز، همسو طراحی شده است.

استقبال قابل توجه از برنامه و حضور ۱۸۰ نفر به‌صورت حضوری و ۱۹۰ نفر به‌صورت برخط نشان داد که پیوند میان میراث زنده و موضوعاتی چون کشاورزی، امنیت غذایی، اقتصاد، معیشت، فناوری و تاب‌آوری، ظرفیت بالایی برای تبدیل‌شدن به یک حوزه جدی و مستمر از همکاری‌های میان‌بخشی دارد.

پیام نهایی این کارگاه نیز بر همین نگاه استوار بود:
میراث زنده تنها آن چیزی نیست که از گذشته به ارث می‌رسد؛ آن چیزی است که جامعه با آگاهی، به آینده می‌سپارد.

آینده‌ای که در آن، دانش نسل‌ها و دانش امروز به جای حذف یکدیگر، وارد گفت‌وگو شوند؛ و حاملان این دانش ــ به‌ویژه زنان و جوامع محلی ــ نه صرفاً مخاطب برنامه‌های توسعه، بلکه صاحب صدا، شریک تصمیم و کنشگر ساختن آینده‌ای پایدارتر باشند.

بدین‌ترتیب، پنج محور دوره مجموعه‌ای پیوسته را از شناخت و پاسداری از میراث زنده تا نسبت آن با تاب‌آوری، حکمرانی، فناوری، اقتصاد و معیشت شکل دادند و برنامه را از یک دوره صرفاً آشنایی با مفاهیم میراث فرهنگی ناملموس فراتر بردند.

این دوره همچنین با رویکردهای مطرح‌شده در MONDIACULT ۲۰۲۵، به‌ویژه در زمینه جایگاه فرهنگ در توسعه پایدار، حقوق و تنوع فرهنگی، فناوری‌های نوین، اقتصاد فرهنگ و نقش فرهنگ در ساخت جوامع تاب‌آور و صلح‌آمیز، همسو طراحی شده است.

استقبال قابل توجه از برنامه و حضور ۱۸۰ نفر به‌صورت حضوری و ۱۹۰ نفر به‌صورت برخط نشان داد که پیوند میان میراث زنده و موضوعاتی چون کشاورزی، امنیت غذایی، اقتصاد، معیشت، فناوری و تاب‌آوری، ظرفیت بالایی برای تبدیل‌شدن به یک حوزه جدی و مستمر از همکاری‌های میان‌بخشی دارد.
پیام نهایی این کارگاه نیز بر همین نگاه استوار بود:
میراث زنده تنها آن چیزی نیست که از گذشته به ارث می‌رسد؛ آن چیزی است که جامعه با آگاهی، به آینده می‌سپارد.
آینده‌ای که در آن، دانش نسل‌ها و دانش امروز به جای حذف یکدیگر، وارد گفت‌وگو شوند؛ و حاملان این دانش ــ به‌ویژه زنان و جوامع محلی ــ نه صرفاً مخاطب برنامه‌های توسعه، بلکه صاحب صدا، شریک تصمیم و کنشگر ساختن آینده‌ای پایدارتر باشند.